Лола Звонарева. Прение живота со смертью

lola1-222x333

по горячим следам

из докладов на Международном съезде писателей на Тиносе

                                   В МОЛОДОЙ ПОЭЗИИ РОССИИ РУБЕЖА ХХ-ХХ1 веков

Смерть – безгранична. С этим примириться

                                      Еще черёд настанет…

                                                  Нина Гейдэ

В книгу «Новые имена в поэзии» (М., 2011) вошли подборки 23 молодых поэтов, родившихся с 1973 по 1989 годы. Почти у каждого из них смерть – один из центральных образов, нередко выносимый уже в заголовок: «Как шагает музыка по трупам..» и «Тонет смерть в полусладком вине…» (Игорь Белов из Калининграда), «Ушла под утро тихо, в забытьи…» (Наталия Елизарова), «Умирая тысячу и одну ночь» и «Видеть сны, не умирать…» (Владимир Зуев из Екатеринбурга), «Дымный отблеск ада, на местах…» (Евгений Коновалов из Ярославля), «Смерть-медсестра» (Борис Кутенков), «Осенью мысли рождаются в смерти…» (Татьяна Перцева из Хельсинки), «Почему не умрём? Умрём» (Екатерина Соколова), «Наверное, Бог похож на умирающего человека» (Айгерим Тажи из Алматы). Вспоминаются стихи близких им по возрасту Нины Гейдэ из Копенгагена: «Поединок с любовью, когда уже нету границ // Между светом и тьмой, между счастьем и посвистом смерти..» и Григория Аросева из Москвы, автора рассказа «Смерть в Красноводске»: «На вокзал приду, сяду в электричку, // она тонко свистнет и в смерть умчит».

В сборнике стихов объёмом 220 страниц слово «смерть» упомянуто  33 раза, глагол «умирать»  — 28 раз. Молодые поэты нередко говорят о смерти не в прямую – предлагая читателям различные иносказательные описания  драматического ухода человека  в мир иной:  «Души, шагнувшие в ночь //  С дьявольского моста…» — пишет о самоубийцах, бросившихся с Карлового моста в Праге Наталия Елизарова, «На дне противотанковых траншей // мне будет безразлична скорость пули, // и бесконечность лжи, когда застыну, // лапшу червей пуская из ушей», — это поэтический монолог немецкого солдата, погибшего во время второй мировой, вышедший из-под пера Дмитрия  Румянцева из Омска. А вот как натуралистично изображает будущую смерть нерадивого отрока, читающего псалом, Дмитрий Смагин из Смоленска: «Будет от страха остаток дней колотить: // оборвется сосуда сердешного нить — // ангелы тело напрасно перетряхнут».

0

Что это? Мода? Спекуляция на чувствах читателей?  Думаю, нет. Скорее, речь идет о трагедии поколения, о глобальном обесценивании  человеческой жизни в России, о перенасыщенном неестественными смертями мире, в котором мы живем. Молодые поэты как чуткие сейсмографы улавливают опасность, о которой погруженный в бытовые заботы гражданин старается не думать.

Безжалостная статистика сообщает шокирующие цифры: за последние пять лет (2007-2012) покончили с собой 14123 подростка, в 2008 году жертвами насилия стали 126 тысяч детей, погибли 1914 ребят, 12,5 тысяч детей находятся в розыске, скорее всего – убиты, оказались в детских домах, приютах и интернатах 800 тысяч сирот и детей, оставшихся без попечения родителей (из них, как правило, во взрослой жизни выживает только треть, остальные оказываются жертвами криминального мира и собственной наивности).  В 2009 году в России покончили с собой 1379 юношей и 369 девушек в возрасте от 15 до 19 лет.

Молодые поэты призваны высказаться от имени поколения, которому выпало время жить в драматическое время, когда одна историческая формация рушилась и на её место приходила другая. Его можно сравнить только с историческим разломом 1917-1920-х годов, которое мудрая З.Н.Гиппиус назвала «щелью времени», волнуясь, что в эту историческую щель провалится все её поколение. Не об этом ли небольшое стихотворение Виктора Зуева из Екатеринбурга: «я знал его… и этого… и эту… // а с этим мы дежурили по классу,// смотрели с ним «Иглу», смотрели «Ассу»… // их нет, как нет… как не было, и нету…// повесился… разбился на машине… // поймала передоз… сгорел  по пьяни…// я вязну между ними в паутине…»

 В ХХ веке философы (А.Бергсон, М.Хайдеггер, Ж.Делёз),  рассуждая о жизни и смерти, отделяли интенсивное человеческое время от экстенсивного хронологического времени истории планеты и вселенной.  К примеру, 28 лет жизни Лермонтова и 37 – Пушкина несоизмеримо богаче событиями, чем столетия биологической истории. Конкретному человеку вырваться из тьмы забвения способно помочь лишь творчество. И литературные чтения «Они ушли. Они остались», посвященные молодым поэтам, умершим молодыми в 90-е – 2000-ные годы, уже два раза проходившие в московских библиотеках и музеях по инициативе молодых поэтов – выпускников Литературного института имени М. Горького, — лишнее тому доказательство.

Рассуждая о смерти во 2 послании коринфянам, апостол Павел заметил: “…кратковременное легкое страдание наше производит в безмерном преизбытке вечную славу…” (2-е Кор. 4:17). Тему смерти начали разрабатывать ещё европейские гуманисты — Эразм Роттердамский в Германии, Цельтис — в Польше, вслед за ними восточнославянские поэты – Симеон Полоцкий и Карион Истомин.

Молодые восточнославянские поэты еще в ХУП веке интересовались европейскими трактатами, посвященными смерти. Студент богословского отделения Киево-Могилянской коллегии Викторин Евфанасий перевел с английского на польский язык книгу Генри Монтегю, графа Манчестера “Размышления о смерти и бессмертии” (первое английское издание — 1631 г.). Необыкновенную популярность в Европе приобрела гравюра Дюрера «Рыцарь, Смерть и Дьявол».

Переведенный с немецкого памятник “Прения Живота со Смертью”, содержащий диалог между жизнью и смертью, был распространен на Руси в XVI-XVII веках: его влияние заметно в виршах придворных поэтов-просветителей Симеона Полоцкого и Кариона Истомина.

Слова “живот” (в старинном значении этого слова) и “жизнь” издавна считались синонимами. В устойчивых выражениях “не щадить живота”, “лишиться живота” подразумевалась именно жизнь: ее не щадили, ее лишались. “Живот” одновременно и имущество — в служилой среде ценность не меньшая, чем жизнь, но все же временная, “бренная”.  Смерть не столько отрицание жизни-живота-жития, сколько частный, хотя и важный, итоговый и завершающий момент в той протяженности, которую наши предки именовали словом “живот”. Живот — это жизнь конечная, земная, горькая и суетная. Жизнь есть жизнь бесконечная, вечная, небесная и блаженная. Именно поэтому умерших называли «усопшими». “Вечный живот” — прихотливый оксюморон, если иметь в виду, что не живот вечен, а жизнь. “Краткая жизнь” — тоже оксюморон, поскольку в христианском значении жизнь — вечная. Барочная метафорика XVII века допускала подобную игру словами. К характерным мотивам европейской поэзии барокко принадлежит тема конца света, непрочности, шаткости бытия, острое ощущение текучести времени, его неудержимого бега. Интересно, что в отечественной молодой поэзии рубежа веков также  возникает мотив конца света: читаем в стихах Анастасии Журавлевой: «Может быть, конец – это пункт приема // Макулатуры и металлолома?//Стоишь, — в руках металлолом и макулатура, // И приемщица – сорокалетняя дура – // Губы в помаде черного цвета, // Читает буклет про конец света…» Или в стихотворении Владимира Иванова «Про меня и про коня»: «Иные подумали, что облака // Похожи на лошадь и на седока, // Другие решили, что это // Конец начинается света».

Пессимизм и рефлексия барокко были явлением новым, не свойственным ни Ренессансу, ни средневековью. Не было уже возврата к гармонии “мира и человека”, какой бы она ни была (античной, церковной или возрожденческой). Спор с привычными сегодня формулами ощутим и в современной молодой поэзии, вызывающе подчеркивающей парадоксальность и неоднозначность окружающего нас мира: «А лукавое Слово на запах // поспешает, на одурь и дым, // ёжась в Божьих корёжистых лапах, // словно мрак – перед светом земным» (Б.Кутенков).

Конфликты мира, пусть еще абстрактные, проникли в душу, потрясли личность и даже стали осознаваться свойствами её природы. Размышления о смерти, по мнению отечественных поэтов как ХУП века, так и современных, способны реально помочь нравственному самоусовершенствованию личности. Осознание неизбежности смерти закрепляет в восприятии читателя понимание быстроты текущего времени и социально значимую мысль о его ценности. Не об этом ли печально-иронические стихи Бориса Кутенкова: «…Посудачат о частном горе, // выпьют, чокнувшись и скорбя, за любовь, за «memento mori»… // Он – не чокаясь, за себя. // И, не вспомнив о том, что было, // разойдутся за просто так: кто – себе вырывать могилу, // кто – на скрипке играть в кабак. // Человек – умирать в потёмках // с ненадежной ордой стихов, // где пиджак, на локтях протертый, // как дамоклова вечность, нов; // Где звучащая тишь повисла, // где и сам превратишься в звук, // что от века искомей смысла, // описавшего полукруг».

Если в поэзии Золотого и Серебряного века смерть оставалась одной из главных тем (вспомним строки из популярных в конце Х1Х века стихов Зинаиды Гиппиус «И, если смерть придет, за ней послушно // Пойду в ее безгорестную тень: — // Так осенью, светло и равнодушно, // На бледном небе умирает день…» или: «Мне лилии о смерти говорят, // О времени, когда меня не станет…// И, ведаю: любовь, как смерть, сильна. // Люби меня, когда меня не станет…», «Любовь одна, как смерть одна…», «Любовью, смерти неподвластной, // Люблю всегда, люблю навек..» // Искал победы не напрасно // Над смертью смелый человек…», «Вы, сердца смертного созданья, // Сильнее своего творца…», «Концу всегда, как смерти, сердце  радо…»), то из картины эмоциональной жизни советского общества, последовательно культивировавшего вызывающий оптимизм в официальной поэзии, смерть исчезает. Допускалась лишь героическая гибель за идеалы революции или погибнуть смертью храбрых на великой отечественной войне.

mille_drovo

Смерть, ранее вездесущая и всем знакомая, стала постыдной и запретной. Делали вид, что ее не существует. В основе этой тенденции лежало не столько стремление пощадить чувства умирающего, сколько попытка общества избежать картины смерти, ибо считалось, что жизнь всегда счастлива и ничего не должно нарушать этой иллюзии: поэзия (вспомним «150 миллионов» Маяковского) славит человека массы, а масса – бессмертна. Смерть, сделавшись табу, с начала 30-х годов ХХ века,  заняла место рядом с сексом, табуированным в Средние века.

Характерно стихотворение Антона Черного из Вологды, направленное на развенчание дежурных оптимистических мифов о первом космонавте Юрии Гагарине (его жанр Максим Амелин определяет как «эффектную социальную страшилку не без захода в метафизику»): «Стоит зеленое ведро. // В ведре лежит Гагарин: // Орденоносец и герой, // Простой советский парень. //Его Леонов опознал // По родинке на шее. // А там, где самолет упал, // Воронка и траншея. // Лежит ребро, скула и бровь, // Как жуткие детали. // Обугленная грязь и кровь // Стекают по эмали. // Не верится, что это он. // Одной рукой несомый, // В какой кошмар он погружен? // В какую невесомость? // Солдаты ищут дотемна // Ошметки и останки. // Горит звезда, горит луна, // Как орденские  планки. // Настала полночь на часах, // И мрак слегка сгустился // в огромных черных небесах, // С которых он спустился».

В Средневековье смерть рассматривалась как переход в новое качество существования, освобождение от власти “мира сего”. Боялись смерти второй, раскрытой в Апокалипсисе, — уничтожения личности на Страшном суде. Отсюда деловое, жизненное отношение к смерти. Такая позиция средневекового христианства противоречила возрождённому в советское время языческому принципу “о мёртвых либо хорошо, либо ничего”, идущему от дохристианской Греции (известен закон Солона, запрещавший хулить умерших).

Нередко стихи молодых поэтов – сродни балладам, в которых дается оценка той или иной человеческой судьбы на фоне Большого исторического времени: это тайные мечты и неумолимая реальность, показанные через восприятие невезучего физика Вани, пережившего смерть жены, или нищей торговки арбузами Зины из стихов Бориса Кутенкова. Сталкивая жизнь и смерть на бытовом и духовном пространстве, молодой поэт подводит итог: «Будто и нет расстоянья меж высью и пропастью, // будто не шаг до погибели – шатки мосты… //…Пыльно, блаженно, миндально. // Всё – замысел, промысел, // солнечный замысел ужаса, счастья, беды».

…Итак, молодые поэты не просто рассуждают и пишут о смерти: они задумались о смысле бытия, о самых важных и трудных проблемах, которые еще З.Н. Гиппиус считала центральными задачами серьезной поэзии, напряженно размышляющей о смерти, о любви, о Боге. Молодые поэты хотят понять, осмыслить, зачем они живут на этой земле.

Λόλα Ζβονάρεβα

Η αντίθεση μεταξύ ζωής και θανάτου στην Ρωσική ποίηση στις αρχές της ύπαρξής της

Ο θάνατος είναι απεριόριστος. Το να συμβιβαστείς μ αυτό

η σειρά σου έρχεται …

Νίνα Γέιντε

Το βιβλίο «Τα νέα ονόματα στην ποίηση» (Μόσχα, 2011) περιλαμβάνει μια επιλογή από τους 23 νέων ποιητών που γεννήθηκαν από 1973 μέχρι το 1989. Σχεδόν στα έργα του καθενός από αυτούς ο θάνατος είναι ένα από τα κεντρικά θέματα, συχνά αναφερόμενη στον τίτλο: «Πως περπατά η μουσική πάνω στα πτώματα….» και «Πνίγετε ο θάνατος στο ημίγλυκο κρασί …» (Ιγόρ Βελόβ, Καλίνινγκραντ), «Έφυγε το πρωί ήσυχα, λιπόθυμη…» (Ναταλία Ελιζάροβα), «Πεθαίνοντας χίλιες και μια νύχτα» και «Το να βλέπεις όνειρα, δεν θα πει ότι πεθαίνεις…» (Βλαντιμίρ Ζούεβ, Αικατερινβουργκ), «Η καπνιστή αντανάκλαση της κόλασης, στις θέσεις… » (Ευγένι Kονοβάλοβ, Γιαροαλάβλ), «Θάνατιφορα νοσοκόμα» (Μπόρις Kουτένκοβ), «Οι σκέψεις του θανάτου γεννιούνται το φθινόπωρο…» (Τατιάνα Πεβτσόβα), «Γιατί δεν πεθαίνουμε; Ας πεθάνουμε!» (Αικατερίνα Σοκολόβα), «Ο Θεός μοιάζει με ετοιμοθάνατο» (Αιγεριμ Ταζί, Αλμάτι). Θυμάμαι το ποίημα αυτών που βρίσκονται κοντά στην ηλικία τους: την Νίνα Γέιντε από την Κοπεγχάγη: «Ο αγώνας με την αγάπη, όταν δεν υπάρχουν τα όρια // Ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, μεταξύ ευτυχίας και το σφύριγμα του θανάτου ..» και τον Γρηγόρη Αρόσεβ από τη Μόσχα, τον συγγραφέα του μυθιστορήματος  «Ο θάνατος στο Κρασνοδάρσκ: «Έρχομαι στο σταθμό, περνώ το τρένο// θα σφυρίξει και θα με τρέξει προς το θάνατο».

Η συλλογή ποιημάτων των 220 σελίδων, η λέξη «θάνατος» αναφέρεται 33 φορές, το ρήμα «πεθάνει» — 28 φορές. Νέοι ποιητές μιλούν συχνά για τον θάνατο όχι πάντοτε άμεσα — προσφέροντας στους αναγνώστες αλληγορική περιγραφή της δραματικής αποχώρηση ανθρώπου στον άλλο κόσμο, «Η ψυχή βηματίζει με στην νύχτα // Στη Γέφυρα του διαβόλου…» — γράφει για τις αυτοκτονίες, που έπεσαν από την ν Γέφυρα του Καρόλου στην Πράγα η Ναταλία Ελιζάροβα, «Στο βυθό των αντιαρματικών // δεν θα νοιάζονται για την ταχύτητα τις σφαίρας, // και το άπειρο του ψέματος όταν θα κερώσω// οι χυλοπίτες κυμαινόμενων σκουλήκων από τα αυτιά» — αυτό είναι ο ποιητικός μονόλογος  του Γερμανού στρατιώτη που σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που βγήκε από την πένα του Ντμίτρι Ρουμιάντσεβ από το Ομσκ. Και να, πως απεικονίζει τον μέλλοντα θάνατο του απρόσεκτου αγοριού την ώρα της ανάγνωσης του ψαλμού, ο Ντμίτρι Σμάγκιν από το Σμολένσκ: «Θα τον χτυπάει ο φόβος το υπόλοιπο των ημερών του:// θα τερματίζει το νήμα της καρδιάς — // οι Άγγελοι μάταια να ταρακουνήσουν το σώμα του».

Τι είναι αυτό; Μόδα; Η κερδοσκοπία πάνω στα συναισθήματα των αναγνωστών; Νομίζω πως όχι. Μάλλον, πρόκειται για την τραγωδία της γενιάς, την παγκόσμια υποτίμηση της ανθρώπινης ζωής στη Ρωσία, γεμάτο αφύσικους θανάτους κόσμο στον οποίο ζούμε. Οι νέοι ποιητές σαν τους ευαίσθητος σεισμογράφους συλλάβουν τον κίνδυνο για τον οποίο ο βυθισμένος στην καθημερινή φροντίδα πολίτης προσπαθεί να μην σκέπτεται.

Η ανελέητη στατιστική μας πληροφορεί τα συγκλονιστικά στοιχεία: κατά τα τελευταία πέντε χρόνια (2007-2012) αυτοκτόνησαν 14123 έφηβοι το 2008 έγιναν θύματα της βίας 126 000 παιδιά, σκοτώθηκαν 1914 παιδιά, τα 12.500 παιδιά βρίσκονται σε αναζήτηση — σκοτώθηκαν, βρίσκονται στα παιδικά ιδρύματα, ορφανοτροφεία και οικοτροφεία 800 000 ορφανά και παιδιά που έμειναν χωρίς γονική φροντίδα (εκ των οποίων επιβιώνουν συνήθως μέχρι την ενήλικη ζωή μόνο το ένα τρίτο, και τα υπόλοιπα καταλήγουν θύματα του εγκληματικού κόσμου και της δικής τους αφέλειας). Το 2009, στην Ρωσία αυτοκτόνησαν 1379 αγόρια και 369 κορίτσια ηλικίας 15 έως 19 ετών.

Οι νέοι ποιητές καλούνται να μιλήσουν εξ ονόματος της γενιάς που ζουν στην δραματική εποχή όπου η ιστορική διαμόρφωση κατέρρευσε και στη θέση της ήρθε άλλη μορφή. Η εποχή μας μπορεί να συγκριθεί μόνο με την ιστορική ρήξη του 1917-1920, την οποία η σοφή Ζ.Γίππιους ονομάζει «χρονική χαραμάδα», ανησυχώντας ότι σε αυτή την ιστορική χαραμάδα θα πέσει όλη η γενιά της. Γι αυτό μάλλον λέει το μικρό ποίημα του Βίκτωρ Zούεβ από Αικατερινμπούργκ: «Τον ήξερα αυτόν και αυτόν… κι εκείνη… // μ αυτόν εφημερεύαμε στην τάξη, // παρακολουθήσαμε τις ταινίες «Βελόνα» και «Άσσα»… // μα δεν υπάρχουν ποιά … δεν υπάρχουν σαν και δεν υπήρχανε ποτέ… // … εκείνος κρεμάστηκε, ο άλλος πέθανε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα … // … υπερβολική δόση, κάηκε μεθυσμένος …».

ΟΙ φιλόσοφοι του εικοστού αιώνα (Α. Μπερξόν,  Μ.Χάιντεγκερ, Z.Ντελιός), μιλώντας για τη ζωή και τον θάνατο, χώριζαν τον ανθρώπινο χρόνο από την εντατική εκτεταμένη χρονική στιγμή της ιστορίας του πλανήτη και του σύμπαντος. Για παράδειγμα, τα 28 χρόνια ζωής του Λέρμοντοβ και τα 37 του Πούσκιν είναι ασύγκριτα πιο γεμάτη με γεγονότα, από έναν αιώνα βιολογικής ιστορίας. Το να ξεφύγει κανείς από το σκοτάδι της λήθης, βοηθάει μονάχα η δημιουργικότητα. Και αναγνώσεις «Φύγανε, μα παραμείναν ζωντανή» που ήταν αφιερωμένες στους νέους ποιητές, οι οποίοι έχασαν τη ζωή τους σε νεαρή ηλικία στις 90-2000 έτη, που πραγματοποιήθηκε δύο φορές στη βιβλιοθήκες και μουσεία της Μόσχας με πρωτοβουλία των νέων ποιητών – απόφοιτων του Λογοτεχνικού Ινστιτούτου του Γκόρκι – είναι η απόδειξη γι αυτό.

Προβληματισμός σχετικά με το θάνατο σε 2 επιστολή προς Κορινθίους, ο απόστολος Παύλος είπε: «… η ελαφριά μας θλίψη παράγει την απεριόριστη αφειδώς αιώνια δόξα …» (2 Κορ 4:17.). Το θέμα του θανάτου προσπαθούσαν να αναπτύσσουν οι Ευρωπαίοι ανθρωπιστές – ο Ε.Ροττερνταμμ στη Γερμανία, ο Τσελτης — στην Πολωνία. Τους ακλουθήσανε οι ποιητές-Σλάβοι – ο Συμεών Πολότσκι και ο Καριόν Ιστομίν.

Νέοι ποιητές-Σλάβοι του δέκατου έβδομου αιώνα, ενδιαφερόταν για τα ευρωπαϊκά πραγματεία περί θανάτου. Ο φοιτητής του θεολογικού τμήματος του Κιέβου-Moγιλιάνκι Κολλεγίου ο  Εύθαναση Βικτώρην  μετέφρασε στα Πολωνικά το βιβλίο του Χένρι Μόνταγυ, κόμη του Μάντσεστερ ‘Οι σκέψεις σχετικά με το θάνατο και την αθανασία» (η πρώτη έκδοση — 1631). Τότε στην Ευρώπη έχει αποκτήσει την έκτακτη δημοτικότητα η ξυλογραφία του Ντύρερ «Ο ιππότης, ο θάνατος και ο Διάβολος».

Μετάφραση από τα Γερμανικά του χειρόγραφου «Η αντίθεση μεταξύ ζωής και θανάτου» περιέχει ένα διάλογο μεταξύ ζωής και θανάτου, έχει μεγάλη δημοσιότητα στη Ρωσία του 16 και 17 αιώνα: η επιρροή του είναι εμφανής σε στίχους του ποιητή του Διαφωτισμού του Συμεών Πολότσκι και του Καρυών Ιστομίν.

Τότε χρησιμοποιούσαν την λέξη «κοιλιά» αντί «ζωή». Αυτές οι δύο λέξης θεωρούνται συνώνυμα. Όσον αφορά την έκφραση «δεν λυπήθηκε την κοιλιά του», «στερήθηκε την κοιλιά του» μιλούσανε για την ζωή: δηλαδή — δεν γλίτωσε, αλλά στερήθηκε την ζωή. Η «κοιλιά» στα αρχαία Σλάβικα ταυτόχρονα και σημαίνει την περιουσία — σε μια δουλική αξία των μαζών αυτή δεν ήταν μικρότερη από τη ζωή, αλλά επίσης και προσωρινή, «ευπαθής». Ο θάνατος δεν είναι τόσο η άρνηση της ζωής-κοιλιάς, άλλα ιδιωτική, αν και σημαντική και η τελική στιγμή που οι πρόγονοί μας ονόμασαν η «κοιλιά». Η κοιλιά έτσι έχει την έννοια της ζωής πεπερασμένης, γήινης, πικρής και ματαίας. Ενώ η ζωή έχει την έννοια του αιώνιου, ουράνιου και πανευτυχή. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο για το νεκρό χρησιμοποιούσαν την λέξη  «κοίμησης». Ενώ η «αιώνια κοιλιά’ παραμένει ένα ιδιότροπο οξύμωρο, αν λάβουμε υπόψη ότι η κοιλιά δεν είναι αιώνια, άλλα η ζωή. Το ίδιο ισχύει για την έκφραση «σύντομη ζωή», γιατί στο χριστιανικό νόημα η ζωή είναι αιώνια. Η μπαρόκ μεταφορά του 17 αιώνα το παιχνίδι επέτρεπε την παρόμοια παιγνίδια με τις λέξεις. Έτσι το χαρακτηριστικό μοτίβο της Ευρωπαϊκής ποίηση της μπαρόκ ανήκει το θέμα του τέλους του κόσμου: η αστάθεια, η αβεβαιότητα της ζωής, μια έντονη αίσθηση της ροής του χρόνου, της ασταμάτητης πορείας του. Περίεργο είναι ότι στους νέους ποιητές της χώρας μας στο τέλος του προηγούμενου και στις αρχές του νέου αιώνα βλέπουμε το ίδιο μοτίβο του τέλος του κόσμου. Διαβάζουμε τους στίχους της Αναστασίας Zουραβλιόβα:  «Ίσως το τέλος του κόσμου παριστάνει το σημείο που δίνουμε τα παλιόχαρτα και τα παλιοσίδερα // // Στέκεσαι, στα χέρια σου — τα παλιοσίδερα και τα απόβλητα χαρτιού, // Και η παραλήπτης — σαραντάχρονη ανόητη — //στα χείλη της — μαύρο κραγιόν, // διάβαζε το βιβλίο για το τέλος του κόσμου … ». Ή, στο ποίημα Βλαντιμίρ Ιβάνοφ «Για μένα και το άλογο», «Κάποιοι σκεφτήκαν  ότι τα σύννεφα // μοιάζουν με το άλογο και τον αναβάτη, // Άλλοι αποφάσισαν ότι αυτή είναι η αρχή // του τέλους του κόσμου».

103105997_large_4000579_263

Η απαισιοδοξία και ο προβληματισμός του Μπαρόκ ήταν ένα νέο φαινόμενο που δεν ήταν χαρακτηριστικός είτε για την Αναγέννηση είτε για τον Μεσαίωνα. Δεν υπήρχε η επιστροφή στην αρμονία «του έξω κόσμου και του ανθρώπου», ό, τι και αν ήταν – την αρχαία, την εκκλησιαστική ή αναγεννησιακή. Η λογομαχία με τους συνηθισμένους στη σύγχρονη ποίηση τύπους είναι  χειροπιαστή, τονίζοντας προκλητικά την ασάφεια και το παράδοξο του κόσμου γύρω μας: «Η πανούργα λέξη // τρέχει στην μυρωδιά του άποκαρωτικου και του καπνού// στα σκέβρωνα  χεριά του Θεού ζαράνοντας// σαν το σκοτάδι — πριν από το φως της γης » (B.Kutenkov).

Οι συγκρούσεις του κόσμου, ακόμα αφηρημένες, εισήλθαν στην ψυχή, συγκλόνισαν την προσωπικότητα, ξεκίνησαν να κατανοούνται από την άποψη τις ιδιότητες της φύσης του. Η σκέψεις για τον θάνατο, σύμφωνα με τους Ρώσους ποιητές και του 17 αιώνα και τους συγχρόνους, μπορούν να βοηθήσουν την ηθική τελειότητα της προσωπικότητας. Η συνειδητοποίηση του αναπόφευκτου του θανάτου ενισχύει την αντίληψη της ταχύτητας του τρέχοντος χρόνου και την κοινωνική σημαντικότητα της ιδέας της αξίας του. Αυτό νομίζω βλέπουμε στο θλιβερό και ειρωνικό ποίημα του Μπορίς Κουτενκόβ: «…θα κουτσομπολεύουν για την ιδιωτική θλίψη//, κτυπώντας τα ποτήρια τους θλιβεροί θα πίνουν, στην υγεία της αγάπης, για το «memento mori»… // Εκείνος — για τον εαυτό του. // χωρίς να σκεφτούν εκείνα που συνέβησαν, //θα φύγουν: ο καθένας αλλού – ο ένας να σκάψει τον τάφο του//, ο άλλος  — να παίζει το βιολί στην ταβέρνα. // Ο άνθρωπος θα πεθάνει στο σκοτάδι // με αναξιόπιστη ορδή των ποιημάτων, // όπου το σακάκι, σκισμένο στις αγκώνες, // ως σπάθη του Δαμοκλή για πάντα νέο // εκεί που η εύγλωττη σιωπή είναι κρεμασμένη // όπου και ο ίδιος θα μετατραπείς σε ήχο // ότι από την αρχή ψάχνεται περισσότερα από την έννοια, // περιγράφοντας το ημικύκλιο».

Αν στην ποίηση της Χρυσής και Ασημένιας Εποχής ο θάνατος παραμένει ένα από τα κύρια θέματα στην τέχνη (ας θυμηθούμε τις περίφημες γραμμές από την ποίηση της Zηναϊδα Ίππους: «Αν έλθει ο θάνατος, θα τον ακολούθου υπάκουα // στη σκιά του — // έτσι το φθινόπωρο πεθαίνει ημέρα φωτινά και αδιάφορα, // στο χλωμό ουρανό» ή, «Μου μιλούν οι κρίνοι για θάνατο, // για τους καιρούς που δεν θα είμαι ποιά στην γη… // Και γνωρίζω: ο Έρωτας, είναι ισχυρός σαν το θάνατο, // Αγάπα με, όταν θα εξαφανιστώ…» , ««Η αγάπη είναι μοναδική όπως ο θάνατος». «Με αγάπη που στο θάνατο δεν είναι υπαγόμενη // αγαπώ για πάντα».// «Δεν αναζήτησε την νίκη μάταια // πάνω στο θάνατο ο άνδρας γενναίος…» «Εσείς, που έπλασε η καρδιά του θνητού, // Είσται υσχυρότερη από τον δημιουργό σας…», «Η καρδιά χαίρετε το τέλος όπως χαίρετε το θάνατο…»), από την εικόνα της συναισθηματικής ζωής της σοβιετικής κοινωνίας, που καλλιεργούσε την προκλητική αισιοδοξία στην επίσημη ποίηση, ο θάνατος εξαφανίζεται. Επιτρέπεται μόνο ο ηρωικός θάνατος για τις ιδεωδών της επανάστασης ή ο θάνατος ενός ήρωα στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Έτσι ο θάνατος, κάποτε πανταχού παρούσα και οικεία σε όλους, έγινε επαίσχυντο και απαγορευμένο. Εμείς προσποιούμαστε ότι δεν υπάρχει. Η εξέλιξη αυτής της τάσης δεν καθόριζε τόσο την επιθυμία να αποφύγουν τα συναισθήματα σχετικά με το θανάτου άλλα ως μια προσπάθεια της κοινωνίας να αποφύγει τις σκηνές του θανάτου. Διότι πίστευαν ότι η ζωή είναι πάντα ευτυχισμένη και τίποτα δεν πρέπει να διαταράξει αυτήν την ψευδαίσθηση: ποίηση (θυμηθείτε το «150 εκατομμύρια» του Μαγιακόφσκι) δοξάζει το ανθρώπινο της μάζας ενώ η μάζα είναι αθάνατη. Μ αυτό το τρόπο ο θάνατος, έγινε ταμπού από τις αρχές της δεκαετίας του ’30 του εικοστού αιώνα, λαβώνοντας την θέση δίπλα στο ταμπού του σεξ του Μεσαίωνα.

Χαρακτηριστικό είναι το ποίημα του Aντον Τσέρνι από την Βόλογκντα με στόχο την απομυθοποίηση του μύθου αισιοδοξίας για τον πρώτο κοσμοναύτη τον Γιούρι Γκαγκάριν (το είδος της ποίησης του ο Maxim Aμελίν ορίζει ως «το θεαματικό των ιστορίες τρόμου χωρίς να θέτει σε μεταφυσική»): «Στέκετε ο πράσινος κάδος. // Στην κάδο είναι Γαγάριν: //ο τιμώμενος ήρωας, // απλό Σοβιετικό αγόρι . // Τον αναγνώριζε ο Λεόνοβ// από το σημάδι στο λαιμό του. //Εκεί που συντριβή το αεροπλάνο, //ένα χαράκωμα. //πετάμενα ζυγωματικών άκρη και το φρύδι //σαν τρομερές λεπτομέρειες. //Απανθρακωμένη βρωμιά και το αίμα //τρέχει κάτω από το σμάλτο. // Δεν μπορώ να πιστέψω ότι είναι εκείνος. // με ένα χέρι μεταφερόμενος // Σε τι εφιάλτη βυθισμένος; // Σε ποια συνθήκη έλλειψης βαρύτητας; // Οι στρατιώτες ψάχνουν μέχρι το σκοτάδι// εξογκώματα και ερείπια. //Αναμμένο το αστέρι, αναμμένο το φεγγάρι // σαν τις κορδέλες του παράσημου. // Το ρολόι δείχνει τα μεσάνυχτα// και το σκοτάδι πυκνώθηκε // στο τεράστιο μαύρο ουρανό, // Από όπου έπεσε εκείνος κάτω».

Στον Μεσαίωνα ο θάνατος θεωρήθηκε ως μια μετάβαση σε μια νέα ποιότητα της ύπαρξης, την απελευθέρωση από την εξουσία του «αυτού του κόσμου». Φοβόντουσαν τον δεύτερο θάνατο που αποκαλύπτεται στην Αποκάλυψη — την καταστροφή της προσωπικότητας την Ημέρα της Κρίσης. Ως εκ τούτου, υπήρξε η ελαφρός επιχειρηματική στάση μπροστά στο θάνατο. Η θέση αυτή του μεσαιωνικού Χριστιανισμού ήταν αντίθετη στην ειδωλολατρική αρχή που αναβίωσε κατά τη σοβιετική εποχή: «για νεκρούς, ή καλό ή τίποτα», που προέρχονται από την προ-χριστιανική Ελλάδα (το γνωστό νόμο του Σόλων που απαγορεύει να βλασφημούν το νεκρό).

Συχνά, τα ποιήματα των νέων ποιητών μοιάζουν με μπαλάντα, στην οποία γίνεται η αξιολόγηση μιας ανθρώπινης μοίρας, στον φόντο των μεγάλων ιστορικών γεγονότων: τα μυστικό όνειρα και η αδυσώπητη πραγματικότητα φαίνεται μέσα από την αντίληψη άτυχου φυσικού, τον Βάνια που επίζησε το θάνατο της συζύγου του, ή της εξαθλιωμένης εμπόρου των καρπουζιών, την Ζήνα από τον στίχο του Μπόρις Kουτενκόβ. Ώθηση της ζωής και του θανάτου στο ζωτικό ή το πνευματικό επίπεδο, ο νεαρός ποιητής καταλήγει: «Σαν να μην υπάρχει απόσταση μεταξύ της ύψης και του αβύσσου, //σαν να μην είναι μόνο ένα βήμα πριν από το θάνατό – οι γέφυρες είναι ασταθής…//…Σκονισμένα, μακάρια, αμύγδαλοτενια.// Όλα είναι ο σκοπός, η αλιεία, // το ηλιακό σχέδιο της τρομοκρατίας, ευτυχίας, δυστυχίας».

… Έτσι, οι νέοι ποιητές, όχι μόνο συλλογίζονται και γράφουν για το θάνατο και αναρωτιούνται για το νόημα της ζωής, για τα πιο σημαντικά και δύσκολα προβλήματα που ακόμα η Ζηναίντα Ίππους τα θεωρούσε τα ποιο σημαντικά για την σοβαρής ποίηση: σκέψεις για το θάνατο, την αγάπη, τον Θεού. Οι νέοι ποιητές θέλουν να καταλάβουν, να κατανοήσουν, γιατί ζουν σε αυτή τη γη.

Об авторе Международный литературный журнал "9 Муз"

Международный литературный журнал "9 Муз". Главный редактор: Ирина Анастасиади. Редакторы: Николай Черкашин, Владимир Спектор, Ника Черкашина, Наталия Мавроди, Владимир Эйснер, Ольга Цотадзе, Микола Тютюнник, Дмитрий Михалевский.
Запись опубликована в рубрике статьи. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

2 отзыва на “Лола Звонарева. Прение живота со смертью

  1. Александр:

    Надо сказать. что доклады дополняют друг друга. Ставят точки если не над всеми «и», то над большим количеством. Но что самое ценное — каждый из этих докладов — открытие. Откровение.

  2. Роман:

    Здесь права Лола Звонарева. Для литературы смерть такая же Вечная тема, как любовь. О ней написано очень много. Смертью заканчивают произведения, а иногда и начинают с нее. Смерть шутит в древнегреческих комедиях, беспощадна к самым добрым людям в повестях о Великой Отечественной, пугает и манит трепетных героев лирических стихотворений. В романах она предпочитает хороший, крепкий яд, последнее желание и не выносит таких глупостей, как раскаяние и прощение. Смерть освещает мир своими величием и необходимостью, а мы плачем и плачем над этой вечной историей.
    Из докладов Международного съезда писателей на Тиносе мы видим, как Ум её организатора соединяет идею Орфея и проводит некую интереснейшую и достойную глубочайшего изучения линию-тему, которая затрагивает одновременно науку, искусство, философию, религию и литературу в общее.
    Очень-очень интересно! Журнал «9 Муз» смелым шагом вошел в нашу жизнь. Он меняет наши устоявшиеся взгляды и ненавязчиво ведет за собой — в желании найти настоящее.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s